Komplekslik ve Emergence Kitapları
Komplekslik ve emergence hakkında bir okuma listesi önerebilir durumda mıyım? Zannetmiyorum. Birkaç sebeple zannetmiyorum ama o sebeplere —ve arkasından derme çatma bir okuma listesine— geçmeden önce, mevzuu kendi takip edebildiğim biçimiyle özetleyeyim.
Bildiğim kadarıyla 1950’lerde Bertalanffy liderliğinde bir ekibe bir bilim ısmarlandı. Bu çabanın neticesinde Genel Sistem Teorisi denen disiplin doğdu. Paralel olarak, başka bir daldan, sibernetik alanında gelişmeler sürüyordu. Sibernetiğin ve özellikle bilgisayarların uygulamadaki başarısı, Genel Sistem Teorisini —bir manada— teslim aldı ve teori, esasen alanlarından sadece biri olan kontrol sistemleri konusunda yoğunlaştı.
Ancak, daha önce de sözünü ettiğim Sistem Dinamiği de bu süreçte, Forrester liderliğinde kendine bir yol açtı. Dinamik sistemler alanında bilgi birikimi hızla büyüdü. Bir başka koldan ise doğrusal olmayan sistemler hakkında çalışmalar yoğunlaştı. Bu alanda Prigogine yeni kavramlarla önemli katkılar yaptı.
1980’lerde, ağırlıklı olarak Santa Fe Enstitüsü bünyesinde toplanan bir dizi eksantrik bilim insanı, klasik bilimin görmezden geldiği ve/veya ertelediği —her şeyin teorisi geliştirildiğinde kendiliğinden çözüleceği ümit edilen— birbirinden yapısal olarak farklı çok sayıda problemi ele aldılar. Bu çabalardan Kaos Teorisi adı verilen bir nevi disiplin doğdu.
Kaos Teorisinin hediyesi olan kimi kavramların daha mektepli bir tarzda ele alınmasıyla ve doğrusal olmayan sistemler konusundaki bilgi birikimiyle evlenmesiyle de Kompleks Sistemler adı verilen disiplin doğdu. Hemen hemen eşzamanlı olarak, emergence, kendiliğinden düzen, örtülü düzen, fail esaslı (agent based) sistemler, kural esaslı sistemler gibi çok sayıda kavram da dolaşıma girdi. Bu kavramların temsil ettiği çalışmalar, pek çok kişiye göre Kompleks Sistemler başlığı altında ele alınmıyor. Ancak benim kavrayışıma göre tamamı akrabadır ve Kompleks Sistemler kavramı, bana göre, hepsinin üstünü örten bir şemsiyedir.
Yukarıda özetlediğim tarih, benim şahit olduğum ve kendimce yazdığım bir tarih. Başka yerlerde başkaları bu tarih yazımına şiddetle itiraz edebilirler ve haklı da olabilirler, buna da işaret edeyim.
Bütün bu hikâyeye paralel olarak, Evrim Teorisi de 1950’lerden itibaren olağanüstü bir evrim geçirdi. Unutmamak gerekir ki, 1935 yılında ilk defa telaffuz edilen ekosistem terimi mesela, 1960’ların sonlarına kadar pek de revaçta bir terim değildi. Evrimin kompleks bir süreç olarak algılanmaya başlamasının işaretlerinden biri ekosistem kavramının yayılmasıdır bana göre. Ve yine bana göre (Kauffman Complexity’i evrim teorisine alternatif olarak görse de) bugünkü haliyle Evrim Teorisi, bir Kompleks Sistemler teorisidir. Benzer şekilde mesela “all evolution is co-evolution” mottosu da evrim teorisinin Kompleks Sistemler alanındaki gelişmelerle yeniden kavramlaştırılmasının bir neticesidir, filan.
Ve yine paralel olarak, 1990’larda, Batılı devletlerin iradi desteğiyle, beyin araştırmalarına muazzam ağırlık verildi. Beyin araştırmaları da, neredeyse tümüyle, Kompleks Sistemler konusundaki bilgi birikimini tabii bir metodoloji olarak istihdam etti. Dolayısıyla Kompleks Sistemler alanındaki jenerik çalışmalardan daha çoğu, beyin araştırmaları alanında gerçekleşti.
Ve yine paralel olarak, bilhassa İnternet’in gelişimiyle birlikte, networkler konusundaki çalışmalar da yoğunlaştı ve çeşitlendi. Networklere eğildikçe, agent-based sistemler, kendiliğinden örgütlenme, sürü aklı gibi kavramlar hakkındaki bilgimiz de derinleşti. Bugün networkler muhtelif biçimlerde yoğun bir biçimde çalışma konusu ve bu çalışmaların neredeyse hepsinde birer kompleks sistem olarak ele alınıyorlar.
Demem o ki, Kompleks Sistemler alanındaki kavrayış derinleştikçe, kavram, başta evrim ve beyin araştırmaları olmak üzere, diğer bilim dallarına da bir metodoloji, bir dünya kavrayışı olarak yerleşti. Kompleks Sistemler kavrayışı, pratikte Yapay Zekâ çalışmalarını stratejik olarak altüst etti, tarihten sosyolojiye, örgütlenmeye kadar hemen her disiplini geri dönüşsüz bir biçimde değiştirdi.
Ben de Kompleks Sistemler konusundaki bilgimin büyük bölümünü Evrim Teorisi, beyin araştırmaları, örgütlenme, bilgiişlem stratejileri, yapay zekâ, tarih ve sosyoloji gibi alanlardaki okumalarla elde ettim. Dolayısıyla “kompleks sistemleri şuradan öğrendim” diyebilecek durumda değilim.
Yine de, evrim, beyin, yönetim, bilgiişlem, tarih ve sosyoloji gibi alanlardaki çalışmaları dışarıda bırakarak (networkleri içeride tutarak), geriye kalan kitaplar hakkında kısa değerlendirmelerde bulunayım. Ondan önce de, 2018’e kadar yayın yapan https://journal.emergentpublications.com/ ve hâlâ yayın yapsa da artık daha dağınık yayın yapan https://www.edge.org/ sitelerine de işaret edeyim.
Aşağıda kısa değerlendirmelerde bulunacağım kitapların kahir ekseriyeti kısa süre içinde unutulacağını düşündüğüm kitaplar. Yani öyle “bir kitap okudum hayatım değişti” denebilecek türden kitaplar değiller, bunu da belirtmiş olayım. İlaveten, herhangi bir önem sırasına da dizmeye yeltenmedim. Şunu da belirtmem gerekiyor ki, aşağıdakiler benim edindiğim ve okuduğum —en azından birkaç saat karıştırdığım— kitaplar, alan hakkında “okunmaya en değer kitaplar” olduklarını iddia edemem.
Marvin Harris • Cows, Pigs, Wars, and Witches: The Riddles of Culture • He ne kadar “doğrudan alakalı olmayan başlıkları dışarıda bırakayım” desem de, bu antropoloji kitabını dışarıda bırakmaya gönlüm razı olmadı. Esasen “evrim hakkında ne okumamı önerirsiniz” diyene de aynı kitabı tavsiye ediyorum. Kitapta komplekslik lafı geçmiyor —zaten tarihi itibariyle geçmesi de müşkül— ve hatta evrim lafı da geçmiyor. Ama bence evrim teorisinin biyolojik evrim dışındaki süreçleri anlamakta istihdam edilmesine şahane bir misal.
Stuart Kauffman • At Home in the Universe: The Search for the Laws of Self-Organization and Complexity • İlgili kavramların birçoğunun belki de ilk defa zikredildiği kitaplardan biri. Kauffman’ın egosuna katlanabilmenin yanı sıra, birçok bilimsel disiplin hakkında genel bir bilgi seviyesi de gerektiriyor. Yorucu ama öğretici bir kitap.
Eric Bonebeau, Guy Theraulaz, Marco Dorigo • Swarm Intelligence: From Natural to Artificial Systems • Böcek kolonilerinin bireylerinin aklından farklı bir akla sahip olması üzerinden, kompleks sistemlerin yapısal özellikleri hakkında çok şey söyleyen bir kitap. Klasik sinerji aforizması olan 1+1>2 yerine, 1+1’in 2’den farklı olduğunu, eşitsizliğin iki yanını aynı düzlemde ele alamayacağımızı, esas kıymetin büyüklükte değil o farkta olduğunu anlamak için işe yarar.
Frank Close • Lucifer’s Legacy: The Meaning of Asymmetry • Doğrudan komplekslikle ilgisi yok. Hatta içinde komplekslik de yok. Ama bence kompleks sistemlerin esas vasıflarından biri olan asimetri hakkında eğlenceli bir kitap. Klasik düzen kavrayışının yersizliğini fark etmekte çok yardımcı olabilir.
Ilya Prigogine • The End of Certainty • Konuştuğum konuların hepsinde telif hakkı en yüksek olan kişi, bence Prigogine. Bu kitap da, o konuların en altındaki kavramlar hakkında. Her ne kadar popüler bir kitap olsun diye yazılmış olsa da, bu konuda çaba harcanmış olsa da, bu listedeki birçok kitaptan çok daha zor bir kitap.
David Bohm • Wholeness and the Implicate Order • Bohm bence 20. Yüzyılın en saygıdeğer bilim insanlarından. Fizik alanında çok özgün katkıları var. Ama özellikle Hint felsefesi ile çağdaş fizik biliminin etkileşiminden bir felsefe çıkarmak konusundaki çabası da ilginç. Komplekslik gibi kavramları kullanmak için uygun çağlarda yaşamamış olsa da, bugün konuştuğum konuları derinden hissetmiş olduğu besbelli.
Roger Lewin • Complexity: Life at the Edge of Chaos • Komplekslik kavramının o döneme kadarki tarihçesini özetlemeye teşebbüs eden bir kitap. Erken bir kitap. Temel kavramlarla tanışmak için uygun ancak bence kavramı biraz fazla dar bir perspektifle sınırlamış.
Per Bak • How Nature Works: The Science of Self-Organized Criticality • Kendiliğinden düzen kavramına erken ve orijinal bir bakış. Okuduğum sırada, o dönemde yazıştığım İnternet ortamlarındakileri bayacak kadar çok alıntı yapmıştım.
John H. Holland • Hidden Order: How Adaptation Builds Complexity • Bu da erken tarihli bir kitap olmasına rağmen, eğer komplekslik hakkında bir tek kitap okuyacak olsanız bunu okumanızı tavsiye edebilirim.
Steven Strogatz • Sync: The Emerging Science of Spontaneous Order • Eğlenceli bir kitap. Kendiliğinden düzenin pek de deşilmeyen yanlarını deşiyor.
Peter Galison • Einstein’s Clocks, Poincare’s Maps • Klasik dünya kavrayışının, neticede Kompleks Sistemler kavrayışına sebep olacak çatlaklarının ilk sezilişine dair, hoş bir kitap. İçinde komplekslik filan yok ama, dediğim gibi, yüz yıl öncenin dâhilerinin sezdiği çatlaklar ve o çatlaklara gösterdikleri reaksiyonlar öğretici.
Mark Buchanan • Nexus: Small Worlds and the Groundbreaking Science of Networks • Milyarlarca insandan oluşan bir network içinde bilginin bir düğümden bir başkasına ulaşması, klasik bakış açısıyla çok müşkül görünüyor. Smallworld networks kavrayışı, birkaç shortcut barındırdığı durumda, devasa networklerde bile, birkaç adımda her bir düğümden herhangi bir başka düğüme ulaşılabileceği bilgisini teorize eder. Bu kitap da o kavrayışın gelişimini anlatıyor.
Gregoire Nicolis, Ilya Prigogine • Exploring Complexity • Fizik, termodinamik gibi alanlardan yola çıkarak sosyal sistemlerin kompleksliğine zemin oluşturan, biraz dağınık bir kitap.
Philip Ball • Critical Mass: How One Thing Leads to Another • Sosyal sistemlerde insanlar arası karşılıklı etkileşimden zuhur eden düzenin dinamikleri hakkında bir kitap.
James Surowiecki • The Wisdom of Crowds • İnsanlar arası etkileşimden, sosyal networklerden zuhur eden düzen hakkında bir başka kitap. Bir öncekine kıyasla daha popüler, daha eğlenceli bir kitap.
Paul Ormerod • Why Most Things Fail: Evolution, Extinction and Economics • Başarısızlığın, bazı öznelerin başarısızlığının sistemin tamamı için ne manaya geldiği hakkında eğlenceli bir kitap.
Scott E. Page • The Difference: How the Power of Diversity Creates Better Groups, Firms, Schools, and Societies • Toplumsal akıl ile toplumu meydana getiren bireylerin aklı arasındaki farkı ve ilişkileri kışkırtıcı bir biçimde ele alan bir kitap.
Nassim Nicholas Taleb • The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable • Taleb komplekslik terimlerini pek kullanmasa da, bence kompleks sistemleri en iyi kavramış yazarlardan biri. Bu kitap da sistemlere kompleks karakterlerini kazandıran pek çok unsur hakkında son derece eğlendirici ama aynı derecede de dağınık bir kitap.
Melanie Mitchell • Complexity: A Guided Tour • Komplekslik kavramının yakın zaman içinde doğuşunu ve gelişimini özetleyen derli toplu bir kitap.
Leonard Mlodinow • The Drunkard’s Walk: How Randomness Rules Our Lives • Bu kitap da esasen komplekslikten söz etmese de, sosyal sistemlerin kompleks karakterini belirleyen faktörlerden birini, tesadüfü, etraflıca analiz ediyor. Eğlenceli bir kitap.
Edgar Morin • On Complexity • Morin alanın önde gelen isimlerinden. Benim anladığım kadarıyla, Kompleks Sistemler kavramlaştırmasının dünyayı anlamak yerine problem çözmek amacıyla yerinden oynatılmasından memnun olmayan biri.
Nicholas A. Christakis, James H. Fowler • Connected: The Surprising Power of Our Social Networks and How They Shape Our Lives • Sosyal networkler hakkında, bildiğim kadarıyla o döneme kadarki en ufuk açıcı kitaptı. Hatırladığım kadarıyla Kompleks Sistemler hakkında doğrudan göndermeler yoktu ama sosyal networkler kompleks birer sistemdir, dolayısıyla onların analizi de kompleks davranışı kavramaya yardımcı olur.
Neil Johnson • Simply Complexity: A Clear Gudie to Complexity Theory • Hemen bütün popüler bilim kitapları gibi, gündelik hayattan misallerle kompleks davranışın muhtelif yansımaları üzerinden kavramları tanıtan bir kitap.
Marcelo Gleiser • A Tear at the Edge of Creation: A Radical New Vision for Life in an Impefect Universe • Esasında bir fizik kitabı. Zaten komplekslikten filan da söz etmiyor hatırladığım kadarıyla. Ancak fizik biliminin geleneksel önyargılarıyla itişirken kompleks bir âlem kavrayışına ulaşmanın hikâyesi olarak okunabilir.
Iain McGilChrist • The Master and His Emissary: The Divided Brain and Making of the Western World • Böyle bir listede yer alması uygun mu bilemedim. Beynin iki yarısı arasındaki farklılıklardan yola çıkıp Batılı dünya kavrayışına bağlıyor. Doğrudan komplekslikten söz etmiyor ama dünyanın kompleks bir şey olarak kavranmamasının bir tercih olduğunu, alternatifsiz olmadığını görmeye yarayabilir.
Howard Bloom • Global Brain: The Evolution of Mass Mind from the Bing Bang to the 21st Century • Yazarı tuhaf bir adam. Kitabın evrim listesinde değil de bu listede yer almasının sebebi, evrim sürecinin kompleks karakterine ve bütün canlılığın network özelliğine vurgu yapması.
Howard Bloom • The Lucifer Principle: A Scientific Expedition into the Forces of History • Aynı tuhaf adamın daha önceki bir kitabı. Doğrudan komplekslik vurgusu yok ama âlemi kompleks kılan birçok husus hakkında son derece spekülatif ve kışkırtıcı bir yaklaşımı var.
Shuanping Dai • Networks of Institutions: Instituional Emergence, Social Structure and National Systems of Policies • Daha çok iktisadi sistemlerdeki komplekslik ve emergence üzerine, listedeki diğer kitaplardan farklı olarak çok teorik, ders kitabı niteliğinde bir kitap.
Mario Bunge • Emergence and Convergence: Qualitative Novelty and the Unity of Knowledge • Farklı disiplinlerdeki kavramları emergence kavramının yardımıyla bir araya getirme girişimi.
Benyamin Lichtenstein • Generative Emergence: A New Discipline of Organizational, Entrepreneurial, and Social Innovation • Örgütlenme ve emergence ilişkisi hakkında ufuk açıcı bir kitap.
Allen J. Scott • A World in Emergence: Cities and Regions in the 21st Century • Bu listede yer alması gerekir mi bilemediğim bir başka kitap. Ancak şehirleşme, ekonomi tarihi, teknolojik yoğunlaşma gibi konuları, doğrudan komplekslik ve emergence kavramlarıyla birleştirdiği için kıymetli buluyorum.
Nassim Nicholas Taleb • Antifragile: Things That Gain From Disorder • Son dönemin uyumsuz çocuğu Taleb’in, sıklıkla referans verdiğim kitabı. Doğrudan komplekslikle alakalı değil ama kompleks sistemlerin çok önemli bir vasfının etraflı bir analizi.
Cesar Hidalgo • Why Information Grows: The Evolution of Order, from Atoms to Economies • Ekonomik gelişmeyi bilginin artışı, networklerin karmaşıklaşması üzerinden açıklayan ufuk açıcı bir kitap.
Thomas Homer-Dixon • The Upside of Down: Catasthrope, Creativity, and the Renewal of Civization • Bu kitabın da bu listede yeri olup olmadığı meçhul. Komplekslikten söz etmiyor ama geliştirdiği bakış açısı emergence ve komplekslik kavramları olmasaydı, pek mümkün değildi. İlaveten, içinde yaşadığımız sıkıntılardan yola çıkarak gelecek hakkında kötümser öngörülerde bulunmanın yersizliğini hissetmeye de yardımcı olabilir.
Steven Sloman, Philip Fernbach • The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone • Sosyal networklerin yapısı ve zenginleştirici gücü hakkında fikir sahibi olmaya yardımcı olabilecek bir kitap.
Nassim Nicholas Taleb • Skin in the Game: Hidden Assymmetries in the Daily Life • Taleb’in bir başka kitabı. Diğerleri gibi bu da bu listenin dışında kalabilirdi ama içim elvermedi. Doğrudan komplekslik hakkında değil ama kompleks olmayan bir dünya kavrayışının defoları hakkında zihin açıcı.
Nicholas A. Christakis • Blueprint: The Evolutionary Origins of a Good Society • Sosyal Networkler hakkında, birkaç defa referans verdiğim etkileyici bir kitap.
Ian Stewart • Does God Play Dice: The Mathematics of Chaos • Kaos teorisinin tarihçesi hakkında, bazı bakımlardan Gleick’in kitabından daha derin bir kitap.
Charles Handy • The Age of Unreason • Doğrudan komplekslik hakkında değil ama komplekslik öncesi dünya kavrayışının çok yönlü bir eleştirisi olarak önemsediğim bir kitap.
Richard T. Pascale • Surfing the Edge of Chaos: The Laws of Nature and the New Laws of Business • Komplekslik hakkında birikenleri iş âlemine aktarma teşebbüslerinden biri.
Harold J. Morowitz • The Emergence of Everything: How the World Become Complex • Emergence ve komplekslik kavramlarını evrenin evrimi üzerinden anlatmaya teşebbüs eden hoş bir kitap.
Mark Buchanan • Ubiquity: Why Catastrophes Happen • Doğrudan komplekslikle alakalı görünmeyebilir ama değişimin ve durmaksızın yeniden örgütlenmenin dinamikleri hakkında kışkırtıcı misaller içeren bir kitap.
Gregoire Nicolis, Ilya Prigogine • Self-Organization in Nonequilibrium Systems: From Dissipative Structures to Order Through Fluctuations • Konunun pirlerinden, ders kitabı olsun diye yazılmış bir kitap.
Ilya Prigogine • From Being to Becoming: Time and Complexity in the Physical Sciences • Prigogine’den erken —henüz kavramların yeterince zenginleşmediği dönemde yazılmış— bir kitap.
Ilya Prigogine, Isabelle Stengers • Order Out of Chaos: Man’s New Dialogue With Nature • Prigogine’den bir başa erken kitap.
Albert-Laszlo Barabasi • Linked: How Everything is Connected to Everything Else and What It Means for Business, Science, and Everyday Life • Networkler konusunda benim bildiğim kadarıyla öncü isimlerden biri olan Barabasi’nin, yine bildiğim kadarıyla ilk kitabı. Eğlenceli ve öğretici.